Vooruitgang, uitdagingen, en groeiende urgentie
Hoewel het algemene beeld de bevindingen uit de eerdere edities bevestigt, blijven er grote uitdagingen bij de uitvoering. Het bereiken van de doelgroep wordt ook deze keer weer als het grootste struikelblok benoemd. Daarnaast is er geen verbetering in de duidelijkheid van rollen en verantwoordelijkheden van het Rijk, de provincie, en gemeenten en de voortgang op het gebied van identificatie van de doelgroep blijft beperkt. Respondenten geven ook deze keer weer aan grote behoefte te hebben aan aanvullende middelen, nationale regie, en samenwerking tussen gemeentelijke dossiers om energiearmoede beter het hoofd te kunnen bieden.
SPUK-middelen energiearmoede: essentieel, maar niet voor alle gemeenten makkelijk te besteden
De beschikbare SPUK-middelen voor energiearmoede (in totaal €550 miljoen) worden ingezet, en de behoefte aan extra middelen is groot: 85% van de gemeenten wil aanvullende financiering. Hoewel de bestaande middelen gestaag worden uitgegeven en er een duidelijke verschuiving is ten opzichte van een jaar geleden, laten de antwoorden ook zien dat een vrij grote groep moeite heeft met het besteden of alloceren van de middelen. Het gaat hierbij vaak, maar niet uitsluitend, om kleine gemeenten.
Deze groep ‘achterblijvende gemeenten’ heeft een aanzienlijk negatiever beeld van de voortgang binnen de eigen organisatie, minder vertrouwen in de continuïteit van kennis en capaciteit, en minder vertrouwen dat energiearmoede op de middellange termijn voldoende prioriteit krijgt. Voor hen is samenwerking en bundeling van krachten en middelen het overwegen waard. Dit zou verder moeten gaan dan kennisuitwisseling: zij zijn meer gebaat bij pragmatische samenwerking en een partij die coördinatie op zich neemt of daarin ondersteunt en de gemeente in hoge mate ontzorgt.
Nieuwe wet collectieve warmtevoorziening: kansen én zorgen
De Wet Collectieve Warmtevoorziening (WCW), die naar verwachting in 2027 ingaat, moet bijdragen aan betaalbare en betrouwbare warmte. Volgens de beleidsmakers die aan de monitor hebben deelgenomen, heeft nog lang niet iedereen voldoende kennis van de inhoud en mogelijke gevolgen, en biedt de wet nog onvoldoende houvast voor energiearme huishoudens . Bij de nadere invulling van het beleid moet vooral duidelijkheid komen over betaalbaarheid van tarieven, het risico op hoge vaste kosten, en directe bescherming voor kwetsbare huishoudens. Daarbij merkt een groot aantal respondenten terecht op dat de WCW alleen relevant is voor huishoudens die op een warmtenet zijn/worden aangesloten.
Oproep om meer regie en langetermijnvisie
De aanhoudende onduidelijkheid in rollen en verantwoordelijkheden, die de antwoorden op de enquête laten zien, is niet het gevolg van onwetendheid maar komt doordat beleidsmakers herhaaldelijk tegen dezelfde uitdagingen aanlopen zonder dat er vanuit de landelijke politiek duidelijk wordt gemaakt wie hierbij aan zet is. Gemeenten spreken zich opvallend eensgezind uit over wat nodig is om de weerbaarheid van kwetsbare huishoudens te vergroten:
- Meer structurele middelen in plaats van tijdelijke regelingen
- Meer nationale regie en duidelijke rolverdeling
- Betere samenwerking tussen beleidsterreinen (energie, wonen, sociaal domein)
Een effectieve aanpak vraagt om langdurige begeleiding van huishoudens, integratie van energie-, woon- en sociaal beleid en een stabiel, voorspelbaar beleidskader. Of, zoals de monitor impliciet laat zien: energiearmoede is geen tijdelijk probleem, maar vraagt om een structurele plek in de energietransitie .
