Ervaren rechtvaardigheid bij van klimaat- en energiebeleid

Verdelende rechtvaardigheid

Er is niet één juist antwoord op de vraag wanneer een verdeling rechtvaardig is; dat is tenslotte normatief. Uit de literatuur blijkt echter dat er wel degelijk punten zijn waar veel mensen het over eens zijn. Zo vindt men klimaatbeleid rechtvaardig(er) wanneer de verdelingsprincipes ‘de vervuiler betaalt’, ‘bijdrage en ondersteuning naar draagkracht’ en ‘met behoud van minimale ondergrens’ hieraan ten grondslag liggen. Hier zijn de nodige nuances en disclaimers van toepassing. Zo is men bijvoorbeeld geen voorstander van het ‘de vervuiler betaalt’-principe wanneer lage inkomensgroepen hiervan de rekening dragen zonder tegemoet te worden gekomen, of wanneer dit geldt voor groepen die in hoge mate afhankelijk zijn van bepaalde (vervuilende) gedragingen.

Qua instrumentarium blijkt dat maatregelen met een aanmoedigend karakter (oftewel: pull-maatregelen), zoals subsidies, over het algemeen als rechtvaardiger wordt beschouwd dan een ontmoedigend karakter (oftewel: push-maatregelen) zoals heffingen of verboden. De mate van ingrijpendheid van het beleid beïnvloedt de ervaren rechtvaardigheid. Denk aan het type instrument en de uitwerking hiervan (bijvoorbeeld: hoogte van de subsidie of heffing, of hoogte van de boete voor niet-naleving), maar bijvoorbeeld ook aan het type product of gedrag waar het beleid op is gericht. Zo wordt strenger (normerend) beleid rechtvaardig geacht wanneer het luxeproducten en goederen betreft (dus: wél een vliegtaks), en juist niet wanneer het basisbehoeften of alledaagse producten en gedragingen betreft (dus: géén vleestaks). Flankerend beleid kan in alle gevallen een dempende werking hebben.

Procedurele rechtvaardigheid

Participatie heeft in principe een positief effect op de ervaren rechtvaardigheid van klimaatbeleid. De mogelijkheid tot inspraak is daarbij belangrijker dan de mate van inspraak, mits men het gevoel heeft dat participatie ‘betekenisvol’ is geweest in de zin dat input daadwerkelijk wordt meegenomen en overwogen. Daarnaast dragen op procedureel vlak de toegankelijkheid, inclusiviteit en transparantie van het proces bij aan de ervaren rechtvaardigheid. In algemene zin draagt consistentie van beleid(sprocessen) bij aan de ervaren rechtvaardigheid van beleid. Hetzelfde geldt voor toelichting van besluiten.

Communicatie over verdelingsdeterminanten

Specifiek is aan te raden om ook te communiceren over de verdelingsdeterminanten. Denk aan het toelichten van verdelingseffecten, de effectiviteit van beleid en de onderliggende verdelingsprincipes. Maar ook informatie over de totstandkoming van beleid én het draagvlak hiervoor in de samenleving dragen bij aan de ervaren rechtvaardigheid. Behalve de inhoud van communicatie dient ook de afzender in acht te worden genomen; niet aan iedere afzender wordt dezelfde mate van betrouwbaarheid toegeschreven (zie ook Communicatie als stroomversneller van de energietransitie). Tot slot kan framing invloed hebben op de ervaren rechtvaardigheid van een bepaalde maatregel of dossier. Een voorbeeld daarvan is het framen van doorberekenen van klimaateffecten als een carbon taks versus een carbon offset (PDF). Communicatie als stroomversneller van de energietransitie