Participatie en duurzaamheid
Een energiegemeenschap is een organisatie waarin burgers gezamenlijk energieactiviteiten ontwikkelen, gericht op duurzaamheid en economische of sociale voordelen voor leden en hun lokale omgeving. Energiegemeenschappen dragen met hun huidige activiteiten het sterkst bij aan participatie en duurzaamheid. Ze geven burgers zeggenschap over hernieuwbare energieontwikkeling, collectieve warmte-oplossingen en kostenverdeling, en daarmee invloed op de impact op hun leefomgeving. Via zon- en windprojecten, energiebesparingsactiviteiten en collectieve warmteoplossingen leveren zij een bijdrage aan hernieuwbare energiedoelen.
Daarnaast hebben energiegemeenschappen de potentie om bij te dragen aan economische kracht. Actieve leden bij en rondom de gemeenschappen zijn bezig met kennisontwikkeling binnen innovatieprojecten met onderzoekers in binnen- en buitenland. En energiegemeenschappen kunnen ook bijdragen aan lokale werkgelegenheid, zowel betaald als vrijwillig.
Inclusiviteit vraagt aandacht van gemeenschappen en overheden
Energiegemeenschappen kunnen bijdragen aan een eerlijker energiesysteem , omdat ze kosten en baten van de energietransitie eerlijker willen verdelen. Er is nog wel extra aandacht nodig voor inclusiviteit, want niet iedereen heeft toegang tot energiegemeenschappen of is ermee bekend. Deelname aan een energiegemeenschap kan (financiële of andere) voordelen opleveren. Niet alleen via energiebesparing of financiële participatie, ook van energiedelen verwachten huidige gemeenschappen dat het bijdraagt aan eerlijker verdelen van opbrengsten van hernieuwbare energie. Zonder structurele financiële ondersteuning blijft het voor een deel van de gemeenschappen lastig om alle bewoners te bereiken en te betrekken, ook die met lagere inkomens of minder kennis over energie. Hier is een deel van de gemeenschappen zich bewust van en zet zich hiervoor in. Dit vraagt ook om bewuste inzet van overheden om energiegemeenschappen toegankelijk te maken in alle wijken, bijvoorbeeld door kennisdeling over het bereiken van een brede groep bewoners en het stimuleren van gemeenschapsontwikkeling in verschillende wijken.
Onzekerheid over betaalbaarheid en betrouwbaarheid
Per 1 januari 2026 krijgen energiegemeenschappen nieuwe mogelijkheden: ze mogen elektriciteit direct aan leden leveren en ‘energiedelen’ (waarbij leden virtueel profiteren van gezamenlijke opwek > lees hier meer over op de themapagina Energiedelen). De verwachting is dat de nieuwe activiteiten burgers meer mogelijkheden geven om actief deel te nemen aan de energiemarkt. Ook kunnen deze activiteiten bijdragen aan het beter inpassen van hernieuwbare energie in het energiesysteem, waarbij lokale opwek zoveel mogelijk lokaal wordt afgenomen; wanneer lokaal opgewekte energie direct lokaal wordt gebruikt – bijvoorbeeld doordat huishoudens hun verbruik verschuiven naar momenten met veel zon of wind – vermindert dit de druk op het elektriciteitsnet. Maar deze activiteiten bevinden zich in een beginstadium en er zijn belangrijke belemmeringen:
- Afstemmen vraag en aanbod nog niet financieel aantrekkelijk
Voor het afstemmen van vraag en aanbod ontbreken vooralsnog de financiële prikkels, zoals lagere nettarieven of belastingvoordelen, waardoor het voor gemeenschappen nog niet financieel aantrekkelijk is. Bovendien zijn er twijfels of gemeenschappen de juiste mix aan zon, wind en batterijen kunnen realiseren. Als het niet lukt om vraag en aanbod goed op elkaar af te stemmen, kan dit juist leiden tot risico’s en kosten voor de gemeenschap of individuele leden. Het vergt dus de juiste lokale en regionale samenwerking om tot een goede mix aan ‘assets’ te komen die aansluit bij de energievraag in de gemeenschap. Verder komen bij warmtenetten de business cases nog niet rond, waardoor onduidelijk is of deze betaalbaar worden.
- Huidige belemmeringen
Energiegemeenschappen ondervinden ook nu al concrete belemmeringen. Zo zijn ontwikkellocaties voor zon- en windprojecten moeilijk verkrijgbaar en wordt het steeds uitdagender om financieel gezonde productieprojecten te realiseren, onder andere door de toename aan uren met negatieve prijzen en hogere kosten, zoals verzekeringen. Ook zijn gemeenschappen voor besparingsactiviteiten vaak afhankelijk van wisselende, niet-structurele gemeentelijke subsidies.
Randvoorwaarden voor verdere ontwikkeling
Om energiegemeenschappen te laten bijdragen aan de energietransitie, zijn verschillende randvoorwaarden nodig:
- Huidige activiteiten verbeteren
Productie, gebruik en opslag moeten meer in samenhang worden gestimuleerd. Aanpassingen die betere benutting van hernieuwbare energie bevorderen, zoals opslag en vraagrespons , kunnen de financiële haalbaarheid van productieprojecten verbeteren. Vanuit energiegemeenschappen is behoefte aan financiële ondersteuning in verschillende fases: ruimere startsubsidies, subsidie voor haalbaarheidsonderzoeken, garantstellingen bij bankleningen – vooral rond warmtenetten – en lagere rentes voor batterijontwikkeling. Ook in de operationele fase is er behoefte aan betere subsidieregelingen die rekening houden met langdurige negatieve prijzen. Structurele samenwerking met overheden is essentieel, met name voor besparingsactiviteiten en (inpassing van) lokale productieprojecten.
- Nieuwe activiteiten ontwikkelen
Voor activiteiten zoals energiedelen en flexibiliteitsdiensten zijn betrouwbare energiemanagementsystemen nodig voor inzicht in productie en verbruik. Zeggenschap over data en algoritmes is belangrijk om vendor lock-in te voorkomen. Informatiedeling over netcapaciteit, opwek en gebruik binnen gebieden/gemeenschappen is nodig om deze activiteiten te faciliteren. Financiële prikkels – zoals lagere nettarieven, transportkosten of belastingvoordelen voor lokaal gebruikte of gedeelde energie – zijn nodig om deze activiteiten aantrekkelijk te maken. Een op de vraag aansluitende mix van productie- en opslaginstallaties (zon, wind, batterijen) is van belang voor een stabiel aanbod. Via centrale regie van de overheid, waaronder ACM, kunnen alle partijen – waaronder energiegemeenschappen – op gestructureerde wijze vorm geven aan nieuwe diensten.
- Professionalisering ondersteunen
Kennisdeling en samenwerking tussen energiegemeenschappen onderling is essentieel om te professionaliseren tot betrouwbare partners. Aangezien veel activiteiten risico’s met zich meebrengen die individuele gemeenschappen niet kunnen dragen, is samenwerking essentieel. Niet alleen onderlinge samenwerking tussen gemeenschappen. Ook ontwikkeling van een markt aan dienstverleners en adviseurs is nodig. Erkenning en vertrouwen van overheden en netbeheerders komt naar voren als belangrijke randvoorwaarde, evenals langdurige samenwerking en financiële ondersteuning.
