Verdelende rechtvaardigheid: van principes naar klimaatbeleid

Principes van verdelende rechtvaardigheid

In het Klimaatplan is vastgelegd dat het Rijk rechtvaardigheid invult aan de hand van de volgende vier verdelingsprincipes:

1. De realisatie van klimaatdoelen (grootste CO₂-reductie)
2. Een gemeenschappelijke maar gedifferentieerde verantwoordelijkheid
3. Bijdrage en ondersteuning naar draagkracht
4. De vervuiler betaalt

TNO heeft geanalyseerd of de principes ‘bijdrage en ondersteuning naar draagkracht’ en ‘de vervuiler betaalt’ terugkomen in de beleidsmaatregelen. Daarvoor zijn 34 concept-maatregelen uit het Klimaatfonds 2026 en 5 normerende en beprijzende concept-maatregelen onderzocht. Onderbouwingen door beleidsmedewerkers zijn vergeleken met bevindingen van de onderzoekers.

Bevindingen over verdelingsprincipes onderliggend aan beleidsmaatregelen

De gekozen verdelende principes komen – binnen de sample van maatregelen – nog onvoldoende voor. Soms worden ze foutief geïnterpreteerd en/of toegekend. De meest opvallende bevindingen:

• Het principe ‘bijdrage en ondersteuning naar draagkracht’ wordt door de indieners veel vaker aan Klimaatfonds-maatregelen toegekend dan door de TNO-onderzoekers. Binnen de onderzochte sample hebben maatregelen waarbij dit principe wél geldt bovendien hogere kans om (in de concept-beoordeling) afgewezen te worden dan maatregelen waarbij dit principe niet geldt. Dat gaat in tegen het voornemen van het Rijk om dit principe centraal te stellen.
• Het principe ‘de vervuiler betaalt’ is door indieners vaak geïdentificeerd bij Klimaatfonds-maatregelen. Dit principe geldt hier echter niet; in plaats daarvan is er vaak sprake van ‘de verduurzamer verdient’. Dat is ook logisch, omdat het om subsidies en investeringen gaat, maar de twee principes zijn niet uitwisselbaar.
• Beleidsmedewerkers lijken te worstelen met het toepassen van rechtvaardigheidsprincipes in de beleidspraktijk. Rechtvaardigheid is een theoretisch concept en blijkt voor beleidsmedewerkers lastig te operationaliseren in de beleidspraktijk. Concrete richtlijnen voor beleidsmedewerkers ontbreken en de kennis en ideeën over wat rechtvaardig is, lopen uiteen.
  
  

Concrete stappen naar rechtvaardig klimaatbeleid

Om rechtvaardigheid beter te verankeren in het klimaatbeleid , zijn concrete stappen nodig. TNO doet de volgende aanbevelingen:

Ontwikkel een gemeenschappelijke taal en breidt het format voor beleidsmaatregelen uit. Dit is van groot belang om inconsistenties te verminderen. Dit kan door middel van duidelijke richtlijnen en kennissessies.

Gebruik verdelingsprincipes als ontwerpprincipes door het gehele beleidsproces heen. Neem de verdelingsprincipes structureel mee in het gehele beleidsproces. Maak per dossier of vraagstuk de rechtvaardigheidsvraag concreet.

Voeg een overkoepelende analyse toe. Daarmee wordt verder gekeken dan enkel individuele maatregelen, om de samenhang en de verdeling van lusten en lasten over doelgroepen beter inzichtelijk te krijgen.

Formuleer randvoorwaarden en streefdoelen. Het hanteren van randvoorwaarden en streefdoelen kan helpen met het behapbaar, toepasbaar en meetbaar maken van rechtvaardigheid in relatie tot klimaatbeleid.