Wat zijn social tipping points?
Social tipping points (STP’s) zijn transities waarbij kleine veranderingen of interventies leiden tot snelle, grootschalige transformaties in een systeem. Kenmerkend zijn:
- Snelle, niet-lineaire verandering (geen geleidelijk proces)
- Zelfversterkende processen (werkt door zonder verdere interventies)
- Moeilijk omkeerbaar (nieuw systeem is stabiel)
- Alternatieve stabiele staten (fundamenteel ander systeem na sociale kantelpunt)
Drie soorten elementen
Er zijn 32 elementen geïdentificeerd die invloed kunnen hebben op sociale kantelpunten voor warmtenetten en 44 elementen voor vraagsturing van elektriciteit bij huishoudens die kunnen bijdragen aan het tot stand brengen van sociale kantelpunten. Deze elementen zijn in te delen in drie categorieën:
- Faciliterende voorwaarden zijn aspecten die een essentiële voorwaarde vormen voor een STP, maar niet doorslaggevend zijn. Ze beïnvloeden hoe gevoelig een systeem is om te kantelen.
- Zelfversterkende effecten zijn processen die zichzelf in stand houden zonder verdere interventies. Door deze processen kan een kleine initiële verandering grote gevolgen teweegbrengen.
- Interventies zijn bewuste acties door één of meerdere actoren in het systeem, die een kantelpunt kunnen initiëren.
Invloed op kantelpunt voor warmtenetten
De door experts meest genoemde interventie voor warmtenetten is het tonen van goede voorbeelden. Deze voorbeelden actief onder de aandacht brengen kan een belangrijke prikkel zijn voor het tot stand komen van een STP.
De potentiële afhankelijkheid van één (commerciële) aanbieder werd het vaakst genoemd als negatieve faciliterende voorwaarde. Deze ervaren afhankelijkheid vormt dus juist een belemmering voor een mogelijk STP. Huishoudens en gemeenten zijn terughoudend als ze zich langdurig gebonden voelen aan één partij.
Als zelfversterkend effect werd het vaakst het proces genoemd waarbij een hogere participatiegraad door schaalvoordelen leidt tot lagere gemiddelde prijzen – wat weer de participatiegraad verhoogt. Dit creëert een positieve wisselwerking die een STP in stand kan houden en versterken.
Invloed op kantelpunt voor vraagsturing van elektriciteit
Voor vraagsturing van elektriciteit bij huishoudens is het aanbieden van voordelen en financiële beloningen de meest genoemde interventie. Dit maakt deelname aantrekkelijker en stimuleert de ontwikkeling van een STP.
Het ontzorgen van bewoners door bijvoorbeeld het automatiseren van flexibel elektriciteitsgebruik is de meest genoemde faciliterende voorwaarde voor een STP. Dit maakt deelname laagdrempelig doordat huishoudens niet actief hoeven te sturen.
Zichtbaarheid van deelname creëert normatieve effecten – bijvoorbeeld door apparaten in huis of stickers op ramen. Dit zelfversterkende effect zorgt ervoor dat wanneer bewoners zien dat anderen meedoen, dit door sociale besmetting een STP in gang houdt en versterkt.
Toepasbaarheid
De STP-theorie is in zekere mate toepasbaar in de praktijk, mits het concept helder wordt afgebakend. Het gebruikte raamwerk helpt om elementen te herkennen die kunnen bijdragen aan het tot stand komen van sociale kantelpunten. Aanvullend en diepgaander onderzoek is nodig om vast te stellen of, en op welke manier, deze inzichten daadwerkelijk bijdragen aan het realiseren van STP’s.
De geïdentificeerde elementen sluiten deels aan bij wat al bekend is over factoren die adoptie stimuleren of belemmeren en voegen daar nieuwe inzichten aan toe. Ze bieden een eerste aanknopingspunt voor beleidsmakers die werken aan de realisatie van het NPE.
