In toekomstscenario’s na 2030 kunnen deze schaarste periodes leiden tot extreem hoge elektriciteitsprijzen. Jaarlijks kunnen deze periodes oplopen tot wel 500 uur in het jaar, waar het prijsplafond van 4000 euro/MWh bereikt wordt. Dat vormt een risico voor de leveringszekerheid van het energiesysteem (grote flexibiliteitbehoefte), maar ook een enorm prijsrisico voor industrie partijen met continue processen (tot 5x hogere jaarlijkse elektriciteitskosten).
Industrial Demand Side Response, IDSR
In dit onderzoek wordt IDSR gedefinieerd als het tijdelijk en doelgericht verlagen, uitstellen of stilleggen van energie-intensieve industriële productieprocessen in perioden van productieschaarste of extreem hoge elektriciteitsprijzen. Het gaat hierbij expliciet om flexibiliteit die ingrijpt in het primaire productieproces, en niet om generieke flexibiliteit in utiliteiten of ondersteunende systemen. Juist deze vorm van vraagrespons is relevant in uren waarin het elektriciteitsaanbod tekortschiet.
Van technisch potentieel naar operationele realiteit
Het technische potentieel van industriële vraagrespons in Nederland is aanzienlijk, met schattingen tussen de 3,5 en 4,0 GW. Dit vermogen bevindt zich vooral in energie-intensieve processen zoals elektrolyse, compressie, cryogene installaties en elektrische boilers. In theorie kan hiermee een substantiële bijdrage worden geleverd aan systeemflexibiliteit.
De praktijk is echter weerbarstiger. Analyse van literatuur, data en interviews met industriële bedrijven laat zien dat slechts een deel van dit technische potentieel ook daadwerkelijk operationeel inzetbaar is. Niet alleen proceskenmerken, maar vooral upstream- en downstream-ketenafhankelijkheden beperken de inzetduur en inzetfrequentie. Daarnaast wegen risico’s op ongeplande stilstand, herstartverliezen en productkwaliteit zwaar mee in de afwegingen van bedrijven. De kernvraag verschuift daarmee van hoeveel technisch potentieel er is naar welk deel daarvan betrouwbaar en herhaalbaar inzetbaar is.
Vooral geschikt voor kortdurende productieschaarste
De verkenning laat zien dat IDSR richting 2030 vooral inzetbaar is bij kortdurende perioden van productieschaarste, met tijdschalen van minuten tot enkele uren. In deze situaties kan tijdelijke afschakeling of terugregeling van energie-intensieve processen effectief bijdragen aan het beperken van piekprijzen en systeemstress.
Bij langdurige schaarsteperiodes, zoals meerdaagse winterluwtes, blijkt de inzetbaarheid van IDSR echter sterk begrensd. De behoefte verschuift dan naar flexibiliteitsopties aan de aanbodzijde, zoals energieopslag of regelbaar vermogen, die langer en betrouwbaarder inzetbaar zijn. IDSR kan daarmee een nuttige aanvullende bijdrage leveren, maar vormt onder de huidige randvoorwaarden geen hoofdroute voor het borgen van leveringszekerheid richting 2030.
Economische en organisatorische drempels
Een centrale conclusie is dat economische prikkels momenteel onvoldoende zijn om IDSR structureel en voorspelbaar in te zetten. Bedrijven gebruiken vraagrespons vooral als noodmaatregel om extreme elektriciteitsprijzen te vermijden, niet als volwaardige marktactiviteit. Hoge operationele risico’s, onzekerheid over vergoedingen en beperkte voorspelbaarheid van activatie maken structurele deelname aan flexibiliteitsmarkten onaantrekkelijk.
De rol van industriële partijen: tijdig investeren in IDSR is risicobeheersing
Voor industriële bedrijven is IDSR niet alleen een potentiële inkomstenbron, maar vooral een instrument voor risicobeheersing. In een energiesysteem met toenemende prijsvolatiliteit lopen bedrijven met inflexibele processen een groeiend kosten- en continuïteitsrisico. Tijdig investeren in flexibiliteit, via procesaanpassingen, buffering of slimme aansturing, wordt daarmee steeds minder een vrijblijvende optimalisatie en steeds meer een strategische keuze.
Wat betekent dit voor beleid?
- Neem IDSR realistisch mee in leveringszekerheidsanalyses: modelleer alleen operationeel verifieerbare flexibiliteit en maak aannames expliciet.
- Ontwikkel marktproducten voor kortdurende inzet: richt flexibiliteitsmarkten primair op minuten tot uren, met voorspelbare en kostendekkende vergoedingen.
- Investeer in data en standaardisatie: structurele vastlegging en monitoring van industriële procesflexibiliteit zijn nodig om onzekerheden te verkleinen.
- Faciliteer pilots en operationele arrangementen: test in de praktijk hoe aggregatie, dispatch-zekerheid en verificatie van IDSR kunnen werken.
- Positioneer IDSR expliciet binnen de flexibiliteitsmix: IDSR kan opslag en regelbaar vermogen niet vervangen, maar wel gericht pieken afvlakken en systeemkosten beperken.
