Een bredere blik op de toekomst
De tool maakt gebruik van vier transformatieve toekomstbeelden die elk een ander perspectief bieden op hoe een welvarende en duurzame samenleving kan worden gerealiseerd binnen planetaire grenzen (de ecologische grenzen van de aarde). Deze toekomstbeelden zijn ontwikkeld op basis van het internationale ‘Beyond Growth’-debat (zie ook Analysing the Beyond Growth Debate) en bieden een aanvullend perspectief op bestaande Nederlandse scenariostudies.
Analysing the Beyond Growth Debate
De vier toekomstbeelden – Green Growth, Mission Economy, Post Growth en Great Mindshift – onderscheiden zich van bestaande scenariostudies door economische groei een minder centrale rol te geven. Waar in de meeste scenariostudies economische groei bepalend blijft voor welvaart en het behalen van klimaatdoelen, bieden de transformatieve toekomstbeelden andere perspectieven. Economische groei blijft mogelijk, maar sociale en milieudoelen krijgen een prominentere plek.
Een tweede onderscheidend kenmerk is de focus op planetaire grenzen in plaats van alleen klimaatneutraliteit. De toekomstbeelden geven daarmee een breder beeld van de maatschappelijke discussie over duurzame toekomsten dan de scenariostudies die nu gangbaar zijn in Nederland.
Vier transformatieve toekomstbeelden
De vier gebruikte transformatieve toekomstbeelden zijn onder andere ontwikkeld op basis van een literatuuranalyse van het ‘Beyond Growth’ debat.
- Green Growth zet in op prijsprikkels voor duurzaamheid. Door externe kosten te internaliseren en technologische ontwikkeling te stimuleren via generieke prijsprikkels kunnen duurzaamheidsdoelen samengaan met economische groei. Bedrijven en de markt zijn leidend, bestaande normen en waarden vormen het uitgangspunt.
- Mission Economy kent een sterke sturende rol aan de overheid toe. Via nauwkeurig gedefinieerde maatschappelijke missies worden duurzaamheidsdoelen bereikt, vooral door technologische innovaties. De overheid bepaalt welke technologieën gestimuleerd worden en stippelt transitiepaden uit.
- In Post Growth hebben sociale en duurzaamheidsdoelen voorrang boven economische groei. De overheid stuurt op macro-economische en organisatorische veranderingen die dit mogelijk maken, zoals progressieve consumptiebelasting, werktijdreductie of herverdeling van inkomen. Het stimuleren van meer ecologische en gemeenschapsgerichte normen en waarden hoort daarbij.
- Bij Great Mindshift nemen koplopers in de maatschappij het voortouw en volgen vele anderen. Een fundamentele verandering van normen en waarden vindt plaats van onderop. Lokale gemeenschappen staan centraal en innovatie komt vooral vanuit bottom-up initiatieven.
Behoefte aan concrete toepassing
Interviews met zeventien stakeholders – waaronder bedrijven, nationale en gemeentelijke beleidsmakers en onderzoekers – laten zien dat de toekomstbeelden als inspirerend en waardevol worden ervaren. Ze zien ze als waardevolle basis voor strategische reflectie. Het brede perspectief en de mogelijkheid om verschillende maatschappelijke visies op duurzaamheid te verkennen worden gewaardeerd.
De toekomstbeelden kunnen volgens de geïnterviewden bijdragen aan het identificeren van blinde vlekken in bestaande strategieën en beleidsplannen, het stimuleren van discussie over systeemverandering en het formuleren van concrete handelingsperspectieven. Wel hebben ze behoefte aan verdere concretisering en kwantificering van de toekomstbeelden, zodat deze beter toepasbaar worden in hun eigen context.
Workshops als gespreksinstrument
Op basis van de scenariovergelijking en interviews is een eerste concept van een analyse- en discussietool ontwikkeld. Deze tool bestaat uit een workshop met voorafgaande analyse en evaluatie, waarmee organisaties hun strategieën spiegelen aan de vier toekomstbeelden. In pilots met netbeheerder Alliander en bank ABN AMRO werd de tool getest.
Via oefeningen als ‘worldbuilding’ en strategische analyses verkenden de organisaties hoe ze in elk toekomstbeeld zouden functioneren, welke kansen en risico’s er zijn, en hoe hun huidige strategie robuuster kan worden. Deelnemers waardeerden vooral drie aspecten: het verbreden van het perspectief door technologische én sociale innovatie, het creëren van een neutrale en wetenschappelijk onderbouwde discussie, en het uitvoeren van een stresstest op de strategie om robuustheid en veerkracht te toetsen.
Toegevoegde waarde
Deelnemers van beide organisaties waardeerden vooral drie aspecten van de workshop:
- Het verbreedt het perspectief door technologische én sociale innovatie mee te nemen. Het stimuleert organisaties om alternatieve toekomsten te verkennen en routes te identificeren die beide vormen van innovatie combineren.
- Het creëert een neutrale discussie. De evenwichtige presentatie van de toekomstbeelden zorgt voor een onafhankelijke aanpak. Er wordt niet één toekomstbeeld gepromoot, maar deelnemers ontdekken zelf de mogelijkheden en beperkingen.
- Het fungeert als stresstest voor de strategie. De uitwerking van de strategie in verschillende toekomstbeelden maakt duidelijk wat goed is afgedekt en waar nog hiaten zitten wat betreft bestendigheid voor verschillende maatschappelijke visies op een duurzame toekomst. Dit leidt tot concrete actiepunten om de strategie robuuster te maken.
Vervolgstappen
De tool is klaar voor concrete toepassing in het bedrijfsleven en voor beleidsmakers. Doel is om de tool de komende tijd in te zetten voor organisaties in de energiesector en daarbuiten die behoefte hebben aan innovatieve ideeën en een geopolitieke stresstest voor hun duurzaamheidsstrategie.
