Programma Energietransitie Integraal Kostenbeeld (EIK)
Om een samenhangend financieel-economisch beeld van de energietransitie te ontwikkelen, heeft de Kenniscoalitie Energietransitie (TNO, PBL, CPB, CBS en RVO) het meerjarige onderzoeksprogramma EIK opgezet. Doel is het ontwikkelen van een kennisbasis om gedurende de energietransitie een robuust kostenbeeld te kunnen leveren, bij besluitvorming en strategie voor het energiesysteem .
Binnen EIK levert het project INKTVIS het eerste kwantitatieve prototype van een integraal kostenbeeld. Het verbindt verschillende economische perspectieven — systeemkosten, doorwerking naar eindgebruikers en implicaties voor de overheid — door een eerste rekenmethodiek te ontwikkelen op basis van OPERA‑scenario’s. De resultaten zijn waardevol, maar nadrukkelijk voorlopig: het gaat om prototypewerk met pragmatische aannames, beperkte detailniveaus en duidelijke beperkingen in modelgebruik en kostentoerekening. INKTVIS laat vooral zien hoe een integraal kostenbeeld eruit kan zien, welke inzichten dit kan opleveren en waar methodologische verbetering nodig is.
Lees ook Energietransitie economisch haalbaar, maar verdeling van kosten en baten vraagt om regie voor de staat van kennis en het bredere economische verhaal van de transitie.
Energietransitie economisch haalbaar, maar verdeling van kosten en baten vraagt om regie
Systeemkosten stijgen, maar blijven in de pas met de economie
De totale kosten van het Nederlandse energiesysteem nemen in alle doorgerekende scenario’s toe. In een scenario met huidig vastgesteld beleid stijgen de systeemkosten met gemiddeld circa 1% per jaar. In scenario’s die koersen op klimaatneutraliteit in 2050 ligt de stijging hoger, tussen 1,3% en 2,2% per jaar. In alle gevallen blijft de kostenstijging binnen de marges van de economische groei waarvan de scenario’s uitgaan. Als aandeel van de totale economie blijven de energiekosten daardoor grofweg stabiel. Belangrijk daarbij: het prototype richt zich uitsluitend op de kosten van het energiesysteem; baten van vermeden broeikasgasemissies en andere externe effecten zijn niet meegenomen.
Wel gaan deze cijfers gepaard met een flinke bandbreedte. Variaties in energieprijzen en technologiekosten kunnen de totale jaarlijkse systeemkosten tot 32 miljard euro lager of 45 miljard euro hoger doen uitvallen. Die bandbreedte betreft niet alleen de absolute hoogte, maar ook de onderlinge verschillen tussen scenario’s: andere aannames over technologie- en brandstofkosten zouden de onderlinge verhoudingen tussen beleidsrichtingen aanzienlijk kunnen veranderen.
Van fossiele brandstofkosten naar kapitaalintensief systeem
De kostenstructuur van het energiesysteem verandert fundamenteel. Momenteel bestaat meer dan de helft van de systeemkosten uit fossiele brandstoffen . In klimaatneutrale scenario’s daalt dat aandeel naar circa 3 tot 9% in 2050. In plaats daarvan nemen de kapitaalskosten toe, met name voor elektriciteitsopwekking, infrastructuur en flexibiliteit. Richting netto-nul emissies stijgen ook de importkosten van klimaatneutrale brandstoffen.
De investeringsopgave die hiermee gepaard gaat, is fors. De jaarlijkse investeringen stijgen van circa 18 miljard euro vóór 2025 naar 42 tot 59 miljard euro per jaar in de periode 2025–2030: een verdubbeling tot verdrievoudiging ten opzichte van het historische niveau. De feitelijke investeringen vlak vóór 2025 lagen vermoedelijk al hoger door de versnelde uitrol van onder meer elektriciteitsnetten en zon- en windenergie.
Ongelijke verandering kosten eindgebruikers
De verschuiving in kostenstructuur werkt door naar de energierekening van eindgebruikers. De variabele energiekosten blijven in de scenario’s grofweg op hetzelfde niveau, maar de vaste netwerkkosten voor energieinfrastructuur verdubbelen ongeveer. Daarnaast stijgen de investeringen die eindgebruikers zelf doen in warmtepompen, isolatie en elektrische voertuigen.
De effecten zijn ongelijk verdeeld over sectoren. Voor de gebouwde omgeving en mobiliteit lijken de meerkosten relatief beperkt: hogere investeringen vallen deels weg tegen lagere gebruikskosten en een lagere belastingdruk. Sectoren die afhankelijk zijn van groene moleculen, zoals de chemie, kunstmestindustrie en internationale lucht- en scheepvaart, zien daarentegen sterke kostenstijgingen die kunnen oplopen tot meer dan 150%.
Druk op overheidsfinanciën
Beleidskeuzes bepalen in sterke mate waar de kosten terechtkomen. In de meeste doorgerekende scenario’s lopen energiegerelateerde overheidsinkomsten richting 2050 terug met circa 7 tot 10 miljard euro per jaar. De grondslagen van energiebelasting, accijnzen en het emissiehandelssysteem eroderen doordat het fossiele energiegebruik afneemt. Tegelijkertijd wijst een eerste, verkennende analyse op een mogelijke toename van de subsidiebehoefte tot meer dan 10 miljard euro per jaar.
Wilt u op de hoogte blijven van het Programma Energietransitie Integraal Kostenbeeld (EIK)? Meld u dan aan voor de updates. Kies bij thema’s voor ‘Financiering Energietransitie’. U ontvangt dan automatisch een melding per email zodra er een nieuwe publicatie verschijnt.
