Onderstaande tekst is een transcriptie van de podcast ‘Energiegemeenschappen uitgelegd’, onderdeel van de podcastserie ‘De energietransitie uitgelegd‘.
Interviewer: [00:00:07] Welkom bij ‘De energietransitie uitgelegd’ van het platform Energy.nl. Mijn naam is Eveline Janse en in deze podcastserie vraag ik iedere keer aan experts om een bepaald onderdeel van de energietransitie toe te lichten. In deze aflevering gaan we het hebben over energiegemeenschappen. In de Nieuwe Energie wet, die sinds 1 januari 2022 van kracht is, worden energiegemeenschappen als partij aangemerkt in de energietransitie. Ik ben benieuwd wat energiegemeenschappen kunnen bijdragen aan de energietransitie en hoe die gemeenschappen zich ontwikkelen. Annemarie Mink en Julia Jansen, beiden wetenschapper sociale innovatie bij TNO, kunnen me hier ongetwijfeld meer over vertellen. Annemarie houdt zich met name bezig met een rechtvaardige energietransitie , met name de erkenning van mensen met verschillende achtergronden en middelen en hoe zij kunnen meedoen in de energietransitie. Julia werkt als socioloog aan de energietransitie en richt zich onder andere op de rol van energiegemeenschappen. Welkom allebei.
Julia Jansen: [00:01:05] Dank je wel.
Annemarie Mink: [00:01:05] Dank je wel.
Interviewer: [00:01:07] Ja, overal in het land zijn energiegemeenschappen actief. Ik geloof dat het er inmiddels ruim 700 zijn. Maar hoe zijn die ontstaan, Julia?
Julia Jansen: [00:01:16] Ja, klopt inderdaad ongeveer 700 energiegemeenschappen die actief zijn. Het zijn initiatieven vanuit bewoners die zich bezighouden met verduurzaming van hun omgeving. Er zijn al decennialang dit soort initiatieven actief. Eind jaren tachtig, begin jaren negentig begonnen burgercoöperaties met windproductie, dus windprojecten. Daarna volgden ook al snel zon, dus de ontwikkeling van zonnedaken. En het afgelopen decennium zie je dat energiegemeenschappen zich ook richten op warmte, het ontwikkelen van warmtenetten. En wat we zien is dat al decennia zijn deze energiecoöperaties actief en meer recent maken zij een ontwikkeling door tot energiegemeenschappen.
Interviewer: [00:02:03] Ja en je zegt energiecoöperatie en burgerinitiatief heb je het over en energiegemeenschap. Is dat allemaal een woord voor hetzelfde of zitten daar echt verschillen tussen?
Julia Jansen: [00:02:16] Daar zitten wel verschillen tussen. Energiegemeenschappen die zijn recent in wetgeving omschreven als een speler in het energiesysteem met bepaalde rechten en plichten. Zij mogen bepaalde activiteiten uitvoeren, daar zullen we het zo nog over hebben. En energiecoöperatie, een coöperatie is een rechtsvorm waar energiegemeenschappen voor kunnen kiezen. In de praktijk kiezen veel energiegemeenschappen ervoor om een coöperatie op te richten.
Interviewer: [00:02:41] En wat maakt dan een energiegemeenschap dan daadwerkelijk een energiegemeenschap?
Julia Jansen: [00:02:46] Een energiegemeenschap ja, die bestaan er eigenlijk in soorten en maten, zien we in de praktijk. Het zijn initiatieven vanuit bewoners, maar ook kleine ondernemingen en overheden mogen daarin deelnemen. En er zijn inderdaad een aantal kenmerken. Dus het is lokaal, het zijn lokale initiatieven, zijn democratisch georganiseerd. Leden mogen zelf bepalen of ze meedoen, dus dat is vrijwillig. Ze mogen kiezen om mee te doen en weer te vertrekken. En de gemeenschappen houden zich bezig met activiteiten op het gebied van duurzame energie en leveren daarmee voordelen op voor hun leden en omgeving. Sociale voordelen, milieu, maar ook economische voordelen. Ze zijn echter niet primair gericht op het maken van winst. Dat is een verschil ten opzichte van sommige van die coöperaties die al in de afgelopen decennia actief waren. En, nou ja, ze hebben een juridische entiteit. Dat noemde ik net ook al.
Interviewer: [00:03:43] Maar dat kunnen dus verschillende juridische entiteiten zijn? En ik begrijp het dus goed dat een energiecoöperatie hoeft niet per definitie te voldoen aan alle eisen die ook een energiegemeenschap… Daar zijn echt specifieke eisen die je dus net noemde?
Julia Jansen: [00:03:57] Ja, specifieke kenmerken die maken dat je een energiegemeenschap bent en niet alle coöperaties zijn dat.
Interviewer: [00:04:03] Oké, helder. In de Energiewet gaat het dus echt dan over die energiegemeenschappen. Dat is dus echt zo gedefinieerd. Wat voor activiteiten ontplooien die energiegemeenschappen, Annemarie?
Annemarie Mink: [00:04:15] Ja, energiegemeenschappen zijn dus, zoals Julia ook al zei, groepen bewoners die samen activiteiten organiseren. En er zijn veel meer bewonersinitiatieven, ook op het gebied van huisvesting of voedsel of gezondheid. En deze energiegemeenschappen houden zich specifiek wel bezig met energie en duurzaamheid. Er zijn heel veel verschillende energiegemeenschappen met verschillende doelen en ook verschillende activiteiten. Een van de bekendste is energiebesparing en energiebewustzijn. Dat zijn de energiecoaches en de energiefixers die bij mensen aan de deur komen. Die zijn ook niet altijd een gemeenschap; die zijn ook wel anders georganiseerd. Maar veel vallen ook wel onder een energiegemeenschap. Het bekendste is denk ik opwek. Opwek van duurzame energie. Zoals Julia ook al zei, wind, zon en meer recent ook warmte-opwek. Ook kunnen energiegemeenschappen samen bijvoorbeeld collectieve inkoop doen, dat ze gezamenlijk zonnepanelen inkopen voor huishoudens, maar dat kunnen ze ook in een zonneweide doen, dus met elkaar of een windturbine met elkaar aanschaffen. Met ingang van de Energiewet zijn er ook weer andere mogelijkheden voor energiegemeenschappen aan activiteiten. En Energiedelen is daarvan een hele bekende, waar ook nu veel onderzoek naar wordt ingericht hoe dat dan vorm kan krijgen.
Interviewer: [00:05:44] Ja, daar is eerder ook een podcast over opgenomen, dus voor wie dat nog wil terugluisteren, die kan dat, kan daar meer over leren.
Annemarie Mink: [00:05:52] Ja. Hele goede. Ja. En het bundelen van vraagrespons . Dus de flexibiliteit lokaal. Het afstemmen van vraag en aanbod van energie op momenten dat er opwek is, dat er dan ook afname is.
Interviewer: [00:06:06] Jeetje, dus dat zijn heel wat activiteiten die je als energiegemeenschap kan ontwikkelen. En ik begrijp dus ook wel van dat is niet ze doen niet allemaal alles. Dat kan heel erg verschillend zijn, ook in omvang, hoe groot ze zijn of hoe klein ze zijn.
Annemarie Mink: [00:06:20] Ja zeker.
Interviewer: [00:06:23] Wat is het voordeel om als energiegemeenschap echt aangemerkt te zijn? Want dat is wat ik begrepen heb: je moet echt aangemerkt worden als energiegemeenschap. Wat is daar het voordeel van?
Julia Jansen: [00:06:34] Ja, ik zou zeggen, sommige partijen vinden dat inderdaad belangrijk om te weten met welke organisatie heb ik te maken? Denk aan gemeentes of financiers. En dat is dan ook meteen de reden van, het geeft erkenning dat je dus aan bepaalde kenmerken voldoet en ook aan bepaalde kwaliteitseisen bijvoorbeeld die daarbij komen kijken. Er loopt momenteel een norm-traject bij de NEN, waarin meer afspraken worden gemaakt over wat vinden we nou de kwaliteitseisen waar energiegemeenschap aan zouden moeten voldoen. Daar doen allerlei energiegemeenschappen ook aan mee.
Interviewer: [00:07:08] Maar dat zijn ook die punten die je net al noemde eigenlijk wat een energiegemeenschap definieert?
Julia Jansen: [00:07:13] Dat zijn inderdaad kenmerken die ik net noemde. En wat daar nog bij komt kijken is hoe zorgen gemeenschappen nou dat ze dan ook daaraan voldoen? Dus bijvoorbeeld dat het zeggenschap democratisch is ingericht. Die erkenning is belangrijk, onder andere wanneer ze gaan samenwerken met gemeentes of met andere organisaties. Er zijn gemeentes die ook zullen eisen bij bepaalde regelingen dat de partijen die ze ondersteunen een energiegemeenschap zijn. En dat geeft helderheid. Dan weet de gemeente ook zeker dat een organisatie dus bijvoorbeeld democratisch georganiseerd is en dat alle leden stemrecht hebben. En dat vinden zij belangrijk om die ondersteuning te bieden.
Interviewer: [00:07:54] Ja, dus op die manier krijg je toegang, misschien tot bepaalde…
Julia Jansen: [00:07:58] …ondersteuning of financiering.
Interviewer: [00:08:00] En welke rol spelen die energiegemeenschappen dan uiteindelijk in de energietransitie? Wat kunnen die toevoegen?
Annemarie Mink: [00:08:08] Nou, energiegemeenschappen ontstaan vaak vanuit een bepaalde drijfveer of een bepaald doel en dat is duurzaamheid vaak. Ook financiële overwegingen spelen een rol, sociale verbinding en soms technische interesse. En we zien wel dat duurzaamheid, ja, die is vrij duidelijk. Energiebesparing, lokale duurzame opwek, ja daarmee dragen energiegemeenschappen bij aan duurzaamheid. Participatie: energiegemeenschappen worden ook wel echt gezien als groep bewoners die dicht bij de buurt, de gemeenschap staat en die kunnen juist weer mensen bereiken die gemeentes of overheden niet altijd goed bereiken. Er is nog wel – en niet iedereen wordt nu bereikt, maar ook daarvoor wel over nagedacht. Hoe kunnen we een bredere groep mensen bereiken? Hoe kunnen ook kwetsbare huishoudens bereiken? Ja, als je niet mee kan doen omdat je geen zonnepanelen kan betalen of om dat je geen elektrische auto aan kan schaffen, dan zijn er wel andere manieren waarop je kunt deelnemen. Een mooi voorbeeld is bijvoorbeeld uit Portugal, waarbij dan je je dak ter beschikking stelt voor zonnepanelen en dan een deel van de opbrengst krijgt. Dus dan leg je niet financieel in, maar met oppervlakte. En ook in Nederland wordt daar wel naar gekeken op een andere basis dan financiële deelname mee kan doen met een energiegemeenschap, of dat een deel van de investering wordt overgenomen, bijvoorbeeld door de gemeente, of als een een soort lease-constructie.
Interviewer: [00:09:42] Dan is het idee dat als gemeente zijnde dat ze het voorfinancieren? Begrijp ik dat goed?
Annemarie Mink: [00:09:47] Ja,
Interviewer: [00:09:47] Oké, en dan verdien je het eigenlijk in de loop van de jaren verdien je het terug en dan kan je ook al profiteren van de energie die opgewekt wordt.
Annemarie Mink: [00:09:55] Ja precies.
Interviewer: [00:09:56] Oké, dus dat is echt bedoeld om dus te zorgen dat nog meer mensen hieraan mee kunnen doen.
Annemarie Mink: [00:10:01] Ja, dat ook huishoudens die niet direct financiële reserves hebben en kunnen investeren, dat die ook mee kunnen doen. En het is ook wel dat de energiegemeenschappen soms energie over hebben op een bepaald moment, als het opgewekt wordt en dat dan ook ter beschikking stellen met energiedelen, kan dat ook weer meer en beter vorm krijgen. En ook de bekendheid van energiegemeenschappen. Niet iedereen weet wat een energiegemeenschap is, dus de podcast draagt daar hopelijk ook aan bij. Maar ja, als er meer bekendheid komt en wat dan de mogelijkheden zijn en wat dat jou biedt als bewoner, dan kun je daar een afweging in doen. Wil ik daar onderdeel van uitmaken of niet. Dan de laatste twee, de meer technische interesse. Er is ook veel kennisontwikkeling en innovatie binnen energiegemeenschappen. Hoe geef je bepaalde dingen vorm? Welke producten en diensten zijn daarvoor nodig? En dat brengt ook weer andere partijen die daar kansen zien. En dat draagt wel bij aan innovatie en energiegemeenschappen zijn sneller geneigd om winsten die ze maken ook weer te herinvesteren, lokaal. En ze dragen ook wel bij aan de lokale economie door energiecoaches en energiefixers op te leiden.
Interviewer: [00:11:23] Ja dus daarmee hebben ze ook wel echt een sociale rol in een wijk.
Annemarie Mink: [00:11:27] Ja.
Julia Jansen: [00:11:27] En als ik mag aanvullen? Wat ik zie, welke rol energiegemeenschappen spelen in de energietransitie, is dat ze echt ambitie hebben om die duurzame energie, hernieuwbare energie die we produceren, zon en wind, om die ook echt te gaan benutten. Dat loopt in de energietransitie levert dat nu best wat problemen op en vraagt echt om, nou ja, de vraag af te stemmen op het aanbod. En daar zijn veel partijen die energiegemeenschappen wel zien als een speler die daar een rol in kunnen spelen, juist omdat ze lokaal het aanbod produceren, maar ook afnemers kennen, soms persoonlijk, soms in hun netwerk. En dat lokaal benutten van die lokale opwek, dat gaat samen met die nieuwe activiteiten zoals energiedelen, flexibiliteit. Ik denk wel, veel gemeenschappen zijn daar op gericht en willen daar een rol in spelen, maar het brengt ook veel uitdagingen met zich mee. Het bevindt zich nu in een innovatiestadium nog sowieso, maar het komt ook kijken met, nou ja, meer interactie met de energiemarkten. En dat is iets dat vergt veel specialistische kennis. Ja, daar is ook vaak schaal voor nodig. Energiegemeenschappen zijn lokaal, dus dan zie je dat er nu strategieën ontwikkeld worden in die coöperatieve sector om daarmee om te gaan, zoals bijvoorbeeld om samen te werken in coöperaties van coöperaties. Er zijn een aantal coöperatieve leveranciers die ook samen zijn gaan werken om die schaalvoordelen te hebben, om dit soort nieuwe activiteiten van energiegemeenschappen te kunnen gaan ondersteunen.
Interviewer: [00:13:04] Echt een professionaliseringsslag eigenlijk?
Julia Jansen: [00:13:07] Ja, en natuurlijk kennisnetwerken. Er wordt enorm veel uitgewisseld tussen de gemeenschappen die hiermee bezig zijn.
Interviewer: [00:13:13] Dus de energiegemeenschappen die zijn dus echt een speler nu aan het worden in het energiesysteem. Want ze bestonden dus eigenlijk al veel langer, maar nu krijgen ze een veel grotere rol. Kúnnen ze nemen in ieder geval. Dat hoeft natuurlijk niet, maar het kan wel.
Julia Jansen: [00:13:27] Ja, en ik denk wat je dus ook ziet is dat nou ja, niet alle coöperaties die de afgelopen decennia bestonden, hebben de ambitie om zich te ontwikkelen tot zo’n energiegemeenschap. En er ontstaan nieuwe verbanden van bewoners, bedrijven en lokale overheden om lokaal die energie te gaan benutten die voldoen aan die kenmerken van een energiegemeenschap.
Interviewer: [00:13:51] Het is echt volop in ontwikkeling, dat is duidelijk. En wat moet er nu gaan gebeuren om nog weer verder te ontwikkelen? Wat zien jullie voor de toekomst, Annemarie?
Annemarie Mink: [00:14:03] Ja, nou, waar we het dus al eerder over gehad hebben is inderdaad de verschillende doelen. En Julia noemde het net al, dus niet elke gemeenschap zal een speler op de energiemarkt willen zijn. Er zijn gemeenschappen die zullen kleinschalig willen blijven opereren en zich willen richten op één van de activiteiten, dus bijvoorbeeld alleen woningverduurzaming of opwek. Dus ja, er zal een breed speelveld in ontstaan. En nu zijn overheden, netbeheerders en andere partijen ook wel echt zoekende naar hoe kunnen we met de energiegemeenschappen omgaan? En energiegemeenschappen willen ook wel echt een rol gaan spelen en daarin ook wel erkend worden. Dus die samenwerking moet dan echt op gang komen. En we zien nu wel binnen gemeenten ook koepels ontstaan van energiegemeenschappen. Vaak de grootste energiegemeenschap of een aantal grootste energiegemeenschappen die hun krachten bundelen en dan het aanspreekpunt vanuit de gemeente zijn en het aanspreekpunt vanuit de bewonersinitiatieven. Dus die vormen daar een een onafhankelijke, maar wel verbindende rol.
Interviewer: [00:15:09] Dat gebeurt, kan ik me voorstellen in steden misschien veel?
Annemarie Mink: [00:15:11] Ja, dit is inderdaad met name. Voorbeelden zijn Energiek Leiden, Zutphen Energie, Energie van Rotterdam, ook wel in Groningen en in Amsterdam. Dus dat zijn inderdaad heel erg stedelijke ontwikkelingen. Ja, en hiernaast ontstaan er ook regionale koepels. En er is een landelijke koepel Energie Samen, die ook kennis bundelt en verspreidt en een een lans breekt voor energiegemeenschappen.
Interviewer: [00:15:39] Dus daar kan je meer informatie echt vinden als je een energiegemeenschap ben. Daar wordt allerlei kennis gedeeld en verzameld?
Annemarie Mink: [00:15:47] Ja, om je verder te ontwikkelen, om in contact te komen met andere gemeenschappen ook. En ja, ze zijn ook in de in de politiek bezig met een lobby voor energiegemeenschappen en dus de erkenning voor energiegemeenschappen om echt die samenwerking op gang te krijgen. Dat de officiële rol die energiegemeenschappen nu krijgen in de wet, dat die zich dan ook in de praktijk zijn uitwerking krijgt.
Interviewer: [00:16:11] Zijn er al echt concrete voorbeelden van energiegemeenschappen die nu echt al heel actief samenwerken met lokale overheid op bepaalde projecten? Hebben jullie daar goede voorbeelden van?
Julia Jansen: [00:16:22] Zeker ja. Nou ja, er zijn er heel veel. Maar ja, jij noemde inderdaad net ook dat die structurele samenwerking belangrijk is om het verder te brengen, de ontwikkeling van energiegemeenschappen. Ik denk ook met name bijvoorbeeld om de voordelen van die gemeenschappen echt bij een bredere groep toegankelijk te maken. En een voorbeeld van de stad waar ik woon, in Amsterdam, daar werken de gemeente en de energiegemeenschappen ook samen en hebben zij de afgelopen tijd samen vormgegeven aan een routekaart met daarin afspraken voor verschillende activiteiten waar ze echt doelen hebben geformuleerd, waar ze samen aan willen werken op het gebied van besparing, opwek, systeemintegratie .
Interviewer: [00:17:04] Dus dat is echt wel een heel concreet plan ligt daar!
Julia Jansen: [00:17:07] Ja, ja, en ook met het doel om inderdaad op alle plekken in de stad te zorgen dat er initiatieven zijn en de bewoners de voordelen daarvan kunnen.
Interviewer: [00:17:17] Ja dus er zijn al een heleboel initiatieven in Amsterdam. Die zijn dan samengegaan of gekoppeld dan… Niet samen gegaan zozeer, maar wel die werken samen. En dan eigenlijk waar de gaten in de stad zitten zeg maar, daar proberen ze het echt actief te ontwikkelen?
Julia Jansen: [00:17:32] En dat proberen de gemeente en dus inderdaad de coöperaties samen te doen.
Interviewer: [00:17:37] Mooi. Wat is er verder nog nodig nu om dit echt helemaal vorm te laten krijgen? Waar ontbreekt het nu nog aan?
Annemarie Mink: [00:17:45] Ja, energiegemeenschappen kunnen echt wel een rol spelen en de energietransitie vooruit helpen, maar er zijn nog wel een aantal dingen voor nodig. En dan begin ik natuurlijk bij rechtvaardigheid: dus een betere spreiding van energiegemeenschappen door het land, betere bekendheid, meer huishoudens aangehaakt krijgen en op welke manier. En dat moeten we ook nog gewoon gaan uitzoeken, die samenwerking en erkenning, zodat we echt komen tot dat weerbare, betaalbare en zeker duurzame energiesysteem waar we allemaal naar toe willen.
Interviewer: [00:18:17] Ja, dat is het doel.
Annemarie Mink: [00:18:19] Ja.En toch ook wel echt de financiële stabiliteit en de passende ondersteuning vanuit gemeenten, maar ook hogere overheden, de provincies, de nationale overheid voor dat langetermijnperspectief. Energiegemeenschappen die moeten nu steeds kleine stapjes nemen, met steeds kleine stapjes aan ondersteuning en financiële middelen. En als daar wat meer duidelijkheid in komt dat ze langetermijnperspectief hebben, dan kunnen ze deze rol ook gewoon veel beter pakken.
Julia Jansen: [00:18:52] Ja, ik ben het er helemaal mee eens. Ik denk de energietransitie is een enorme opgave en veel mensen willen meedoen, maar weten niet zo goed waar hoe te beginnen. En ik denk energiegemeenschappen kunnen een laagdrempelige ondersteuning bieden. Advies over waar je kunt beginnen, maar ook echt de mogelijkheid om mee te doen in energieproductie, energiebesparing. En het helpt mensen om in beweging te komen waar die initiatieven er zijn en waar mensen er bekend mee zijn. Ja, en ik denk in de transitie… Er is natuurlijk een grote rol voor bedrijven en overheden, maar dit soort gemeenschappen kunnen ook inbrengen welke belangen bewoners hebben en welke zorgen er bij hen leven. Dus ze spelen ook een rol in het zeggenschap van bewoners in de energietransitie.
Interviewer: [00:19:44] Ja, het is echt een schakel in die zin.
Julia Jansen: [00:19:46] Ja. En vanuit dat oogpunt zou ik dus ook zeggen, dat het belangrijk is om die initiatieven te ondersteunen waar mensen deze ambities hebben. Er wordt echt enorm veel tijd en middelen en kennis door bewoners in deze energieprojecten gestopt. Ondersteun dat initiatief en volg gewoon goed wat er gebeurt, waar het goed gaat, waar het niet goed gaat. En grijp in als dat nodig is, stimuleer datgene wat wel goed gaat. Daar zie ik zeker een rol voor overheden en andere financiers, voor netbeheerders om daar gebruik van te maken.
Interviewer: [00:20:22] Ja, ik denk dat je dat wel mooi zegt, want het is natuurlijk waar – dat moeten we niet vergeten – dat dit soort initiatieven, dat is vrijwilligerswerk zeg maar over het algemeen. En het is inderdaad zonde als dat soort positieve input, zeg maar niet benut wordt, denk ik.
Annemarie Mink: [00:20:38] Ja, de kracht van onderop benutten. De samenleving, daar zit zoveel initiatief, inderdaad veelal vrijwillig, vaak met een een paar betaalde krachten voor een aantal uur, maar echt wel héél veel vrijwilligheid en de drive die mensen hebben vanuit verschillende doelen. Dus het is goed om dat te benutten!
Interviewer: [00:20:58] Ja, zeker, maar ik denk inderdaad dat die energiegemeenschappen echt een hele mooie manier zijn om dus die lokale krachten te bundelen en dus ook wel om mensen meer betrokken te krijgen bij die hele energietransitie. Het enige wat ik wel hoop is dat er dus voldoende ruimte blijft. Dat het niet al te veel geïnstitutionaliseerd wordt, waardoor het allemaal moeilijk en ingewikkeld gaat worden zeg maar.
Julia Jansen: [00:21:23] Ja, en met juiste ondersteuning van inderdaad adviseurs en specialistische dienstverleners denk ik dat dat goed mogelijk is om die balans te behouden.
Interviewer: [00:21:31] Ja mooi. Nou, dank jullie wel.
Annemarie Mink: [00:21:34] Graag gedaan.
Interviewer: [00:21:36] Op Energy.nl kunt u verschillende onderzoeken terugvinden over energiegemeenschappen. Onder andere over de mogelijke rol die ze kunnen spelen in de energietransitie. En in deze aflevering hadden we het dus ook over Energiedelen. Daar is dus eerder een podcast over verschenen die nog terug kunt luisteren. Hartelijk dank voor het luisteren.
