Vraag naar grondstoffen groeit explosief
Technologieën die essentieel zijn voor de digitale transitie, de defensietransitie en de energietransitie , zoals lithium-ion batterijen , zonnepanelen en windturbines, zijn sterk afhankelijk van strategische en kritieke grondstoffen. De vraag naar deze materialen zal naar verwachting dan ook fors toenemen in de komende decennia.
De sterkste stijging wordt verwacht in de elektromobiliteitssector, die vanwege het momenteel nog beperkte marktaandeel de hoogste relatieve groei kent. De EU-vraag naar lithium voor batterijen groeit naar verwachting met een factor 12 in 2030 en een factor 21 in 2050, ten opzichte van 2020. Voor zeldzame aardmetalen, die onmisbaar zijn voor de permanente magneten in windturbines en elektromotoren, wordt een vervijfvoudiging verwacht in 2030. Op mondiaal niveau wordt de vraag naar lithium en grafiet voor batterijen in 2050 respectievelijk 19 en 9 keer zo groot als het huidige mondiale aanbod.
Ook in een scenario met tragere technologische ontwikkeling en optimistische aannames over innovatie en materiaalefficiëntie neemt de vraag naar de meeste materialen nog steeds aanzienlijk toe. De groei is bovendien niet beperkt tot de EU: wereldwijd volgen landen vergelijkbare energie- en digitale transities en concurreren zij om dezelfde grondstoffenpool.
EU kwetsbaar in vrijwel alle toeleveringsketens
De Europese Unie is in grote delen van de toeleveringsketens van deze technologieën kwetsbaar. Bij het eindproduct is de EU redelijk sterk gepositioneerd, met een gemiddeld aandeel van circa 28% in de mondiale productie. Toch staat deze positie onder druk doordat de EU voor de benodigde materialen en componenten sterk afhankelijk is van import. Van de 70 schakels in de ketens zijn er 53 kwetsbaar. Met name de eerste schakel, de winning van grondstoffen, is voor alle technologieën kwetsbaar. De EU heeft hier een aandeel in de mondiale productie van maximaal 7%. Verderop in de keten neemt de kwetsbaarheid af.
Sterk afhankelijk van China
De afhankelijkheid van China is bijzonder groot en strekt zich uit over verschillende schakels van de waardeketen. Zeldzame aardmetalen voor windturbines worden in China gewonnen, geraffineerd én verwerkt. De meeste cellen en modules voor zonnepanelen worden uit China geïmporteerd. China domineert momenteel alle stadia van de batterij-toeleveringsketen. Bij vijf technologieën, te weten batterijen, zonnepanelen, dataopslag en servers, smartphones/tablets/laptops en drones, loopt de kwetsbaarheid door de gehele toeleveringsketen.
Kloof tussen vraag en aanbod dreigt
Het risico is groot dat de vraag het aanbod gaat overstijgen voor materialen die essentieel zijn voor de transitie. De productiecapaciteit voor grondstoffen groeit doorgaans langzamer dan de vraag en het kost jaren om de capaciteit van een bestaande mijn uit te breiden en nog langer om een nieuwe te openen. Voor batterijgrondstoffen als lithium, kobalt, mangaan en nikkel dreigt de vraag het bekende potentiële aanbod na 2029-2030 te overtreffen, tenzij tijdig voldoende wordt geïnvesteerd. Ook het aanbod van zeldzame aardmetalen kan de mondiale vraag niet bijhouden zonder nieuwe productieprojecten.
Vier strategieën voor weerbare toeleveringsketens
Om de afhankelijkheden te verminderen kunnen vier complementaire strategieën worden ingezet.
- Diversificatie van de grondstoffenvoorziening, bij voorkeur via partnerschappen met gelijkgezinde landen.
- Versterking van de Europese verwerkings- en productiecapaciteit, niet alleen voor de winning van grondstoffen, maar ook voor de verwerking en componentenproductie die daarop volgen.
- Recycling. Vooral op de middellange termijn speelt dit een belangrijke rol. Pas na 2030 komt voldoende materiaal beschikbaar dat het einde van de levensduur bereikt.
- Substitutiemogelijkheden en innovatie, bijvoorbeeld door de inzet van alternatieve, minder materiaalintensieve technologieën of geavanceerde materialen met betere eigenschappen. Gedragsverandering, zoals andere mobiliteitspatronen of energiebesparing, biedt eveneens onbenut potentieel.
