Onderstaande tekst is een transcriptie van de podcast ‘Klimaatcommunicatie uitgelegd’, onderdeel van de podcastserie ‘De energietransitie uitgelegd‘.
Interviewer: [00:00:08] Welkom bij ‘De energietransitie uitgelegd’ van het platform Energy.nl. Mijn naam is Eveline Janse en in deze podcastserie vraag ik iedere keer aan experts om een bepaald onderdeel van de energietransitie toe te lichten. In deze aflevering gaan we het hebben over klimaatcommunicatie. Als beleidsmakers beleidsmaatregelen willen introduceren die de levens van mensen beïnvloeden – of het nou gaat om belastingmaatregelen, om eigen risico in de zorg of om klimaatmaatregelen – dan moet je dat goed kunnen uitleggen. Klimaatcommunicatie richt zich op die vraag: op welke manier kunnen we klimaatmaatregelen dusdanig communiceren dat deze maximaal begrepen en geaccepteerd worden?
Interviewer: [00:00:48] Daar ga ik het over hebben met Geerte Paradies en Louise Schlindwein. Geerte en Louise zijn allebei sociaal psycholoog met focus op klimaatbeleid en gedragsverandering. Ze werken allebei bij TNO, waar ze onder andere onderzoek doen naar klimaatcommunicatie, zowel over hoe dat nu gebeurt als de mogelijkheden voor verbeteringen. Nou, welkom in de studio allebei!
[00:01:09] Bedankt. Dank je wel.
Interviewer: [00:01:11] Ja, jullie hebben uitgebreid onderzoek gedaan naar de verschillende aspecten van klimaatcommunicatie. Maar wat verstaan jullie daar precies onder? Louise?
Louise Schlindwein: [00:01:19] Klimaatcommunicatie is een heel breed vakgebied. Daaronder valt communicatie over klimaatverandering door bijvoorbeeld traditionele mediakanalen zoals kranten, maar ook sociale media-kanalen zoals Instagram, Facebook, maar ook overheidscampagnes, het omgaan met mis- en desinformatie, maar ook de communicatie over wetenschappelijke bevindingen. In ons onderzoek richten wij ons op communicatie over klimaatbeleid.
Interviewer: [00:01:48] Ja, dus eigenlijk onder klimaatcommunicatie versta je alle vormen van communicatie, dus eigenlijk ook wat een privépersoon communiceert via Instagram? Begrijp ik dat goed? En jullie richten je echt specifiek dus op klimaatbeleid en dat zijn dus actieve manieren van communiceren door beleidsmedewerkers.
Louise Schlindwein: [00:02:06] Nou, niet per se. Ook via de mediakanalen zoals kranten, dus die kunnen ook communiceren over klimaatbeleid.
Geerte Paradies: [00:02:14] Je ziet eigenlijk dat het meeste beleid wordt gecommuniceerd via de media, op een of andere manier. Het journaal bijvoorbeeld.
Interviewer: [00:02:20] Ja. Helder. En Geerte, waarom is klimaatcommunicatie zo belangrijk in de energietransitie?
Geerte Paradies: [00:02:27] Goede vraag. Wat we zien is dat voor het klimaatbeleid, wat nodig gaat zijn om ons naar een duurzame maatschappij te helpen, niet altijd evenveel draagvlak is soms meer, soms minder. En draagvlak is heel belangrijk, want het maakt het veel makkelijker om beleid te implementeren. Dus als mensen het ook willen. We zien ook verschillen tussen verschillende typen beleid. Dus als je kijkt naar push-maatregelen, dan is er wat minder draagvlak voor. Dan moet je denken aan beprijzingsbeleid of bepaalde regelgeving dat mensen dingen wel of juist niet mogen. En er is wat meer draagvlak voor pull-beleid. En daarbij moet je denken aan subsidies.
Interviewer: [00:03:09] Daar zijn mensen nooit zo op tegen. Nee. Helder. Cadeautje. Ja. Ja ja. En jullie hebben onderzoek gedaan naar hoe er op dit moment wordt gecommuniceerd over klimaatbeleid. Wat kwam daaruit naar voren? Wat valt daarbij op?
Louise Schlindwein: [00:03:25] Ja, klopt. Nou, eigenlijk was dat onderzoek uit 2021 dus al een paar jaar geleden. Maar dat blijkt ook bevestigd in groter internationaal onderzoek. En wat we daarbij hebben gedaan is gekeken hoe er traditionele media, dus kranten, communiceren over verschillende beleidsvoorstellen. En daarbij hadden we gekeken naar een voorstel voor een vleestaks en de krimping van Schiphol, en een voorstel voor een persoonlijk CO2-budget.
Interviewer: [00:03:57] Dat zijn allemaal van die push-maatregelen?
Louise Schlindwein: [00:03:59] Ja precies. Klopt. Uit het onderzoek kwam dat er vaak negatief wordt of werd gecommuniceerd over deze push-maatregelen. Het ging daarbij over negatieve impact op het individu en de negatieve economische gevolgen voor Nederland. In plaats van dat er gecommuniceerd wordt over de gevolgen van klimaatverandering of van als we niks doen, dus als we de klimaatmaatregelen niet invoeren. Daarnaast werd er ook weinig informatie gegeven over waarom bepaald beleid nodig is en hoe we de problemen van de klimaatverandering oplossen. En dit is juist informatie die eigenlijk heel belangrijk is voor draagvlak voor klimaatbeleid.
Interviewer: [00:04:47] Ja, dus meer toelichting over het waarom? En ik denk ook het hoe?
Louise Schlindwein: [00:04:52] Ja, zeker.
Interviewer: [00:04:53] Nou ben ik zelf communicatieadviseur. En wat ik me ook wel afvraag bij dit soort communicatie is wie bereik je daar nou eigenlijk mee? Heb je dan de doelgroep – en de doelgroep is in dit geval alle Nederlanders – bereik je die daarmee? Weten jullie daar meer over?
Geerte Paradies: [00:05:11] Ja, daar weten we zeker meer over. Ja, wat eigenlijk heel veel onderzoek blijkt en wat dat ook allemaal denk ik wel een beetje weten, is dat klimaat in het algemeen een wat links-progressiever onderwerp is, waar ook onder links-progressieve mensen wat meer draagvlak voor is. En in een studie die we recentelijk gedaan hebben, hebben we onszelf de vraag gesteld van hoe kunnen we ook die andere mensen meekrijgen? Dus hebben we verschillende teksten opgesteld die we rond een belasting op fast fashion, dus dat is ook weer een push-maatregel, en hebben we gekeken of we met verschillende teksten verschillende groepen konden aanspreken. En dat is gelukt. Dus we wilden de meer de rechts-conservatieve groep aanspreken en dat is gelukt met een tekst over de Nederlandse economie. Dus dat ging over dat de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven verbeterd kan worden met een belasting op fast fashion, en dat er daardoor meer innovatieve kledingbedrijven in Nederland kunnen ontstaan.
Interviewer: [00:06:17] En dan vergroot het draagvlak op die maatregel?
Geerte Paradies: [00:06:20] Klopt ja. Dus mensen die zelf hebben aangegeven meer in de rechts-conservatieve hoek te zitten en die die tekst lezen die specifiek over de Nederlandse economie gaat, die vertonen meer draagvlak voor de belasting op fast fashion.
Interviewer: [00:06:37] Ja.
Geerte Paradies: [00:06:38] En we zien daarbij dat de mensen die zelf aangeven dat ze meer links-progressief zijn, dat die beter reageren op een een tekst die meer de milieueffecten benadrukt.
Interviewer: [00:06:50] Oh ja, dus je moet echt aansluiten op de waarde heb je het dan over van verschillende doelgroepen?
Geerte Paradies: [00:06:57] Precies.
Interviewer: [00:06:58] En in hoeverre zien jullie dat al gebeuren?
Louise Schlindwein: [00:07:02] In het journaal? Nou, een leuk voorbeeld is het nieuwste boek van Paul Schenderling, die heel erg op het bedrijfsverhaal gaat zitten. Dus ik ben ook heel erg benieuwd hoe mensen over zijn boek denken.
Interviewer: [00:07:16] Hoe dat wordt opgepakt. Ja dus. Er zijn inderdaad wel ontwikkelingen waarin je ziet dat die kant meer opgepakt gaat worden? Die economische kant zeg maar, die waarschijnlijk onder meer rechtsgeoriënteerde mensen beter aanslaat?
Geerte Paradies: [00:07:30] Precies. En je hebt nu ook de… recent is de Nederlandse Vereniging voor Circulaire Economie opgericht en daar verzamelen zich ook allerlei bedrijven die gezamenlijk de nieuwe economie, de nieuwe duurzame economie willen gaan ontwikkelen. Dus er wordt ook wel aan gewerkt.
Louise Schlindwein: [00:07:48] Nou, als ik daarop nog mag aanvullen. In hetzelfde onderzoek hebben we ook gevonden dat het noemen van flankerende maatregelen belangrijk is om draagvlak te vergroten. En flankerende maatregelen zijn aanvullende regelingen die de negatieve gevolgen van beleid, en dan vooral van push-maatregelen, verzachten. Dus bijvoorbeeld een compensatie voor lage inkomens, subsidies of overgangsregelingen. En zoals ik eerder zei, horen we vaak in de media alleen over de hoofdmaatregel, dus bijvoorbeeld onze kleding wordt duurder, we moeten meer betalen. Maar beleidsvoorstellen bevatten vaak of regelmatig ook flankerende maatregelen. En in ons onderzoek hebben we samen met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, naast de belasting op fast fashion, ook dus flankerend beleid ontwikkeld waaronder reparatiebonnen, subsidies voor duurzame winkels of een campagne over de impact van de kledingindustrie. Ja, in ons onderzoek hebben we deze aan een deel van de respondenten voorgelegd. En dan zien we dat het communiceren dus over dat flankerend beleid tot meer draagvlak voor de belasting op fast fashion leidt.
Geerte Paradies: [00:09:12] Ja, en dat is ook een groter effect nog dan het het waarde-effect. Dus dat is heel interessant. Dus dat geldt voor iedereen. Die je daardoor heel makkelijk toepassen. Ja, en ook nog iets wat ik wilde zeggen over dit onderzoek is dat we hebben gekeken van wat komt er uit vergelijkbare onderzoeken – de literatuur. En dan zien we nog een belangrijke factor en dat is de afzender. Dus het is heel belangrijk dat als iemand gaat communiceren over dat de Nederlandse economie bijvoorbeeld, dat dat ook gedaan wordt door iemand uit de rechts-conservatieve groep. De boodschap moet matchen met de afzender en die moet weer matchen met de groep.
Interviewer: [00:09:54] Ja, ja, precies. Dus het moet iemand zijn die ook wel geloofd wordt of die als kennishouder wordt gezien binnen die groep mensen die je dan vertrouwt op dat moment.
Geerte Paradies: [00:10:04] Je moet echt gericht op zoek gaan naar ambassadeurs die bij een groep passen.
Interviewer: [00:10:10] Ja dus. Dat betekent dan ook wel dat je voor één klimaatmaatregel, dat je eigenlijk verschillende vormen van communicatie op zou moeten zetten om dat hele spectrum, van links tot rechts en van progressief naar conservatief allemaal aan te spreken?
Geerte Paradies: [00:10:26] Ja
Interviewer: [00:10:27] En dus dat flankerend beleid ook benoemen? Ja, als je het dus hebt over die doelgroep dan enerzijds, daar hebben we het nu over. Maar je hebt dan ook nog de boodschap die je overbrengt en op welke manier je die overbrengt. Dus als je het hebt over klimaatbeleid, dan kan je het natuurlijk hebben over de negatieve gevolgen van nou, als we niks doen, dan raken we alle biodiversiteit kwijt of worden we afhankelijk van Russisch gas of blijven we afhankelijk van Russisch gas. Maar je kan ook juist kiezen om de mooie wereld, de positieve kant te benadrukken van nou, maar als we maatregelen wel nemen, dan levert dat ons een hele mooie wereld op in de toekomst. Wat weten jullie daarover?
Geerte Paradies: [00:11:12] Ja, ook weer een hele goede vraag. In de Klimaatcommunicatie community wordt heel veel gesproken over van ja, moet je mensen nou bang maken of sla je ze dan lam? Daar worden hele verhitte discussies over gevoerd. Dus wij hebben daar onderzoek naar gedaan recentelijk. En dan zien we dat in tegenstelling tot wat veel mensen denken, het wel echt helpt om de urgentie van klimaatverandering te benadrukken en dat dat wel echt het draagvlak voor beleid verhoogt.
Interviewer: [00:11:42] En wat bedoel je dan met urgentie? Want je je noemt net bang maken, dus dat is echt, dat gaat natuurlijk best wel ver. Dus wat voor tests hebben jullie gedaan? Hoe hebben jullie dat…
Geerte Paradies: [00:11:52] Nou, we hebben een tekst ontwikkeld waarin we de gevolgen van klimaatverandering beschrijven. Het gaat zowel economisch als bijvoorbeeld voor biodiversiteit hebben we allemaal op een rijtje gezet. Nou, dat is an sich best wel ja, dat komt wel even binnen. Tenminste, bij mij wel. En vervolgens hebben we mensen gevraagd om aan te geven hoe ze denken over verschillende beleidsmaatregelen. En je ziet dat als mensen die tekst dus wél gelezen hebben, dat ze dan meer draagvlak laten zien voor die beleidsmaatregelen.
Interviewer: [00:12:23] Ja, en als je dus de andere kant belicht, dus juist van nou, maar als we deze maatregelen nemen, dan betekent dat dat we onze wereld beter nalaten voor onze kinderen. Dat soort zaken. Hebben jullie dat ook onderzocht?
Geerte Paradies: [00:12:35] Dat hebben wij niet onderzocht. Willen we nog wel heel graag doen. Wat is het effect van verschillende toekomstbeelden? We zien namelijk wel in het algemeen dat mensen het lastig vinden om het zich voor te stellen: een duurzame toekomst waar we toch fijn in kunnen leven.
Interviewer: [00:12:51] Ja, en dan kom je weer terug bij die push-maatregelen zijn dat dan waarbij dat gevoel heel erg heerst van ja, dan mág je niet meer dit en dan mág je geen vlees meer eten en dan mág je niet meer vliegen. Maar daar moet dus nog vervolgonderzoek naar komen eigenlijk hoe dat werkt als je daar een andere narratief tegenover zet.
Geerte Paradies: [00:13:12] Ja, ja.
Interviewer: [00:13:12] Tot slot, hebben jullie nog concrete tips om de communicatie over klimaatbeleid te verbeteren? Waar moet je nou op letten?
Louise Schlindwein: [00:13:23] Nou, op basis van ons onderzoek kunnen we eigenlijk drie concrete tips geven. Ten eerste: communiceer niet alleen over de maatregel zelf, maar als er flankerend beleid is vooral als het dan gaat het over push-maatregelen, dan communiceer ook daarover. Die laten zien of die maken het beleid eerlijker en minder ingrijpend voor het individu. Bijvoorbeeld, zoals we eerder zeiden, een compensatie of tegemoetkoming voor mensen met lage inkomens. Ten tweede benadruk de urgentie van klimaatverandering. Wat Geerte net vertelde. Dat helpt dus om de noodzaak van het klimaatbeleid te onderstrepen en het draagvlak te vergroten, zeker bij mensen die twijfelen. En tot slot is het belangrijk om de boodschap af te stemmen op de doelgroep. Dus niet iedereen wordt door dezelfde argumenten overtuigd. Sommige groepen zijn gevoelig voor milieugerichte argumenten, terwijl anderen dan eerder reageren op bijvoorbeeld de economische kansen van Nederland.
Interviewer: [00:14:34] Ja. Mooi. Samengevat denk ik dat jullie in ieder geval goed laten zien dat er goed gedifferentieerd moet worden tussen de doelgroepen. En ook dus de boodschap goed afgestemd moet worden op de waarden van de verschillende groepen. Dus dank jullie wel voor deze toelichting.
Interviewer: [00:14:50] De onderzoeken waarover is gesproken en nog veel meer onafhankelijke en feitelijke informatie over de energietransitie zijn terug te vinden op Energy.nl. En we zetten de links ook in de show notes van deze podcast. Wilt u meer weten over de energietransitie? Luister dan ook de eerdere podcasts uit deze serie terug. Daarin zijn al veel verschillende onderwerpen ter sprake gekomen, zoals waterstof, de verduurzaming van bedrijventerreinen en de verdeling van de lusten en lasten van de energietransitie. Hartelijk dank voor het luisteren.
