Duurzaamheid van biomassa

Gerelateerde onderwerpen:

Binnen de juiste randvoorwaarden kan biomassa een belangrijke rol spelen in de energietransitie

De publieke discussie over de inzet van biomassa voor energietoepassingen is stevig, vooral over het meestoken van hout in kolencentrales.

Of het gebruik van biomassa voor energietoepassingen op een duurzame manier kan bijdragen aan de energietransitie wordt de laatste tijd stevig bediscussieerd. Voorstanders stellen dat biobrandstoffen over de gehele keten bezien CO2emissies sterk kunnen verminderen, dat het kan zonder negatieve bij-effecten voor de natuur en de voedselvoorziening, en dat het zonder biomassa lastig zal worden om een energievoorziening met negatieve emissies te realiseren. Netto negatieve emissies van broeikasgassen zullen nodig zijn om op langere termijn de temperatuurstijging binnen de perken te houden, en daarvoor is het afvangen en opslaan van de CO2 die vrijkomt bij de verbranding van biomassa (BECCS) een mogelijkheid. Tegenstanders hebben vooral kritiek op één toepassing van biomassa, namelijk het meestoken van hout in kolencentrales. Ze  stellen dat er wel degelijk waardevolle natuur verloren gaat, dat er concurrentie met landbouw optreedt, dat houtstook wordt gebruikt als excuus om kolencentrales open te houden en dat er per saldo CO2 vrij komt door de verbranding van biomassa. Om hier een oordeel over te kunnen vellen is het goed om wat dieper in te gaan op de verschillende soorten biomassa die worden ingezet en de duurzaamheidseisen die eraan worden gesteld.

Naast hout worden er echter vele andere soorten biomassa ingezet als energiebron.

Er is een breed scala aan verschillende soorten biomassa die voor energie worden ingezet; het gaat niet alleen om hout zoals de discussie lijkt te suggereren. Bij hout gaat het vaak om reststromen uit productiebossen, waarvan het hoofdproduct balken en planken en grondstof voor de papierindustrie zijn. Productiebossen zijn geen natuur maar bosbouw, wat eigenlijk een vorm van landbouw is. Andere houtige biomassa is afkomstig van snoei- en dunningshout uit parken en natuurgebieden in eigen land. Ook plantaardige en dierlijke reststromen uit de voedselindustrie, het biogene deel van huishoudelijk afval, dierlijke mest en rioolwaterzuiveringsslib zijn bronnen van biomassa. De soorten biomassa liggen niet vast: in de toekomst zou zeewier uit de Noordzee een substantiële bijdrage kunnen leveren. De relatieve aandelen in het eindgebruik van energie voor verschillende toepassingen in Nederland zijn te zien in de grafiek hieronder. Het totaal aandeel van biomassa in het finaal energiegebruik in Nederland was in 2018 4,5%. De totale bijdrage van alle vormen van hernieuwbare energie in 2018, dus inclusief o.a. wind en zon, bedroeg 7,4% van het finaal verbruik. Biobrandstoffen waren dus verantwoordelijk voor meer dan helft van de hernieuwbare energie Nederland. In de tabel is te zien dat de import van houtpellets in 2015 tot nul was teruggelopen. De laatste jaren is de inzet van biomassa in kolencentrales afgenomen doordat de MEP-subsidie afliep en er in de SDE, de daarop volgende subsidieregeling, bijstook niet werd gesubsidieerd. Vanaf 2016 was er wel weer subsidie in de SDE+ tot een maximum van 25 PJ geproduceerde energie, en daar is ook gebruik van gemaakt. Daarom wordt er in de komende jaren weer een toename van de inzet van biomassa in kolencentrales voorzien.  

Figuur 1. Aandeel biobrandstoffen in het finaal energiegebruik in Nederland (bron: CBS)

 

Tabel 1. Balans vaste biomassa voor energie, 2013-2017 (bron: CBS)
Biomassa kan als klimaatneutraal worden beschouwd als er evenveel wordt verbruikt als er bijgroeit.

Over de onwenselijkheid van het gebruik van sommige soorten biomassa voor energietoepassingen is iedereen het eens, zeker sinds de publicatie van het IPBES Global Assessment Report. Oerwoud kappen om plaats te maken voor palmolieproductie (in te zetten als vloeibare biobrandstof; in de EU is overigens tot afbouw hiervan besloten) of suikerriet (in te zetten voor productie van de motorbrandstof bioethanol) is zeer schadelijk voor de biodiversiteit en door de broeikasemissies die het directe gevolg zijn van de ontbossing. De klimaatneutraliteit van andere teelten is minder eenduidig. Er komt weliswaar meer CO2 vrij bij de verbranding van biomassa dan bij de verbranding van steenkool voor dezelfde hoeveelheid warmte (bron: emissiefactoren RVO), maar bij de groei van biomassa wordt er CO2 vastgelegd, zodat er een relatief kortdurende kringloop van koolstof is. Of deze redenering steek houdt is afhankelijk van de vraag of de groei van de biomassa gelijke tred houdt met het verbruik. Bij het toepassen van de juiste randvoorwaarden is dat mogelijk.

Er zijn strenge eisen gesteld aan biomassa die als energie wordt gebruikt.

Een deel van de discussie gaat over de wenselijkheid van import van houtpellets, ook omdat als steeds meer landen houtpellets zouden willen importeren er een tekort zou kunnen ontstaan. Nederland heeft door zijn kleine oppervlak, hoge bevolkingsdichtheid en relatief energie-intensieve industrie beperkte mogelijkheden om voldoende hernieuwbare energie op te wekken, maar wel een hoog energiegebruik. Er zijn niet veel landen die zoveel import nodig hebben als Nederland, waardoor de beschikbaarheid en het totale beslag op geëxporteerde biomassa door Nederland zouden kunnen meevallen. Nederland heeft verder strenge eisen gesteld aan subsidie voor de inzet van biomassa voor meestook. Europese eisen aan biomassa zijn door de EU vastgesteld in de Renewable Energy Directive II (REDII). Zoals te zien in de tabel bestaat in Nederland een beperkt deel van de totaal ingezette biomassa uit geïmporteerd hout.

Voordelen van biomassagebruik zijn mogelijkheden voor toepassing bij regelbare hernieuwbare energie, voor negatieve emissies en bij het bouwen aan de biobased economy.

Een veel genoemd nadeel van wind- en zonne-energie is dat ze niet altijd in dezelfde mate beschikbaar zijn. Voor de twee andere hernieuwbare energievormen met een groot potentieel in Nederland geldt dit niet: geothermie en biomassa. Biomassa kan worden ingezet voor CO2-vrij regelbaar elektrisch en thermisch vermogen. Een ander interessant aspect van de inzet van biomassa is dat de bij de verbranding vrijkomende CO2 kan worden afgevangen en opgeslagen. Dit telt als negatieve CO2-emissie (wat klopt als er evenveel bijgroeit als er wordt verstookt). Het op gang brengen van een markt voor duurzame biomassa voor energie helpt ook bij het opzetten van een op biologische materialen gebaseerde circulaire economie die kan helpen om de petrochemie te verduurzamen. De kunst is om de voordelen van het gebruik van biomassa te combineren met behoud van waardevolle natuur en voldoende landbouwareaal. Rekening houdend met de genoemde randvoorwaarden zou dit mogelijk moeten zijn.

Website by Webroots