Energie-rechtvaardigheid

Een rechtvaardige energietransitie

De sociale consequenties van een grootschalige overgang naar groene energie zijn nog onvoldoende in kaart gebracht.

De energietransitie gaat verder dan slechts technologische verschuivingen van fossiele naar groene energie, het gaat ook over de manier waarop we energie dagelijks gaan gebruiken. Al deze veranderingen hebben ook invloed op de manier waarop we tegen energie aankijken. De veranderingen in sociale, economische en politieke structuren hoeven qua impact niet onder te doen voor hun technologische tegenhangers in de energietransitie.   

De kosten en baten van de transitie hoeven ook niet evenredig terecht te komen bij alle Nederlanders. Wie draait op er voor de financiële en maatschappelijke kosten van de energietransitie en wie bepaalt de koers van een volledig duurzame energievoorziening? De sociaal-maatschappelijke consequenties van een grootschalige overgang naar groene energie moeten in kaart worden gebracht.

De energietransitie vereist het maken van keuzes waarbij de sociale consequenties van de keuzes worden meegewogen.

Waar plaatsen we faciliteiten voor zon- en windenergie en CO2-opslag? Kolencentrales gaan dicht, en de afnemende autobrandstofvraag in Europa zal onvermijdelijk leiden tot de sluiting van een aantal Nederlandse raffinaderijen. Hoe gaan we hier eerlijk mee om? Keuzes in de energietransitie waarbij rechtvaardigheid komt kijken zijn overal.   

Op nationaal, regionaal en individueel niveau moeten keuzes gemaakt worden om het Nederlandse energiesysteem te verduurzamen. Het is belangrijk om na te gaan welke consequenties deze keuzes hebben voor de welvaart en het welzijn van verschillende groepen Nederlanders. Een beslissing die goed is voor een duurzamer Nederland in het algemeen, kan leiden tot maatschappelijke ongelijkheid op nationaal, regionaal, lokaal of individueel niveau (Straver et al., 2018). 

Bij een rechtvaardige energietransitie kan het dan gaan om verdeling, maar ook om erkenning of zeggenschap.

De invulling van de betekenis van rechtvaardigheid kan sterk van situatie tot situatie en van persoon tot persoon verschillen, wat het vinden van de juiste oplossing kan bemoeilijken. Rechtvaardig of eerlijk energiebeleid, parallel met het Engelstalige Energy Justice, kan vanuit verschillende oogpunten beschouwd worden. Het kan bijvoorbeeld bekeken worden vanuit verdelingsoogpunt, waarbij er een gelijkwaardige verdeling van de opbrengsten, kosten en risico’s nodig is die de energietransitie met zich mee brengt (Middlemiss et al., 2018). Het kan gaan om zeggenschap in het beslisproces; om wie welke keuzes maakt en mag maken in de energietransitie. Het kan ook om de erkenning van groepen mensen of cultuur gaan bij het nemen van beslissingen, waarbij respect en erkenning ingebouwd moeten worden voor alle burgers die geraakt worden door nieuwe innovatie of beleid. Vanuit elk van deze oogpunten kun je de rechtvaardigheidsvraagstukken rondom de energietransitie bekijken. 

Lage inkomensgroepen worden bijvoorbeeld harder geraakt door de energietransitie.

Als er een situatie ontstaat waardoor grote groepen mensen van het aardgas af kunnen, maar een kleinere groep afhankelijk blijft van het gasnet, ontstaan er verdelingsvraagstukken waarmee rekening gehouden moet worden bij het maken van beleid voor aardgasvrij. Wanneer een belasting op energie of CO2 wordt geïntroduceerd, gebeurt hetzelfde. Wie profiteert van een duurzame woning en wie niet?   

Mensen met een laag inkomen geven gemiddeld een groter deel van hun inkomen uit aan energie dan mensen met een hoog inkomen (Kolstad and Grainger, 2009). Dat komt ten dele omdat zij relatief meer besteden aan transport en verwarming. Wanneer energie duurder wordt, wordt deze groep benadeeld via het uitgavenpatroon. Ook mensen wiens inkomen van de fossiele industrie afhankelijk is kunnen zwaar geraakt worden door de energietransitie. De komende jaren verdwijnen er namelijk zo’n 60.000 banen gerelateerd aan de fossiele industrie. Alleen door rekening te houden met alle verschillende groepen kan de energietransitie zowel eerlijk als haalbaar worden.

Tenslotte is voor een rechtvaardige energietransitie een multidisciplinaire aanpak nodig; complexiteit is geen reden voor oponthoud.

Om de goede keuzes te maken en beleid op te stellen voor het tot stand komen van een rechtvaardige energietransitie, zijn kennis en planning nodig. Sterk beleid zal op lokaal, regionaal, nationaal, en Europees niveau doorklinken dat op elkaar afgestemd moet worden. Inzichten uit economische en technische hoek moeten naast resultaten uit de gedragswetenschappen, ethiek en klimaatwetenschappen gelegd worden. Bovendien is begrip en aandacht voor de ervaringen van mensen die getroffen worden door energiebeleid en de energietransitie cruciaal. Ervaringen met energiearmoede uit sociaal beleid, gezondheidszorg en onderwijs kunnen hierbij een essentiële rol spelen, en kunnen  helpen bij het wegnemen van obstakels die de energietransitie kunnen blokkeren.   

Dit alles vormt een geheel dat op verschillende thema’s complex is: het omvat veel verschillende groepen mensen die verschillende dingen belangrijk vinden op een thema dat veel disciplines omvat en verschillende beleidsniveaus nodig heeft om opgelost te kunnen worden. Alhoewel de complexiteit van de situatie aangegrepen zou kunnen worden om eerst eens goed na te denken over de ethiek van energietransitie en de oorzaken van diens onrechtvaardige aspecten, is er juist ook alle redenen om te beginnen met het verzamelen van voorbeelden van door de energietransitie benadeelde groepen en daar meteen iets aan te doen. Zo zijn bijvoorbeeld door de gemeente Leeuwarden en provincie Groningen energieadviseurs aangesteld om huishoudens met lage inkomens te bezoeken, met positieve gevolgen voor de afname in totale CO2-uitstoot, lastenverlichting voor het huishouden en toename in werkgelegenheid (Straver et al., 2018).

Website by Webroots